Lezende beelden in alle (Baltische) Staten

‘Ik begin te beseffen in welk isolement de Baltische Staten in de twintigste eeuw hebben verkeerd. Geen van de grote namen ken ik, geen van de schrijvers, geen van de musici, componisten, geen van de politici of de sterren van de opera.’
Dit schrijft Jan Brokken in Baltische zielen.
Ook mij viel het op dat de namen van schrijvers, kunstenaars of andere prominenten op standbeelden of bij foto’s me niets zeiden. En in de boekenkasten ook nergens namen van Baltische auteurs die me vertrouwd waren. We hebben geen idee wat zich heeft afgespeeld in deze Satelietstaten van de Sovjet Unie.

Hieronder een aantal grote schrijvers uit Litouwen, allen vereerd met een standbeeld in Vilnius, maar allemaal onbekende namen voor ons Westerlingen.

Julija Beniuševičiūtė-Žymantienė pseudoniem Žemaitė (1845-1921), schreef 150 (streek)romans.

Donelaitis (1714 – 1780), dichter en pastoor – geen vrolijke jongen zo te zien – heeft een prominente plaats op het plein voor de universiteit. 

Simonas Daukantas (1793 – 1864), professor, historicus en schrijver. Een beeld dat hangt boven een van de poorten van het universiteitsterrein. 

En dit is Taras Shevchenko (1814-1861), een Oekraïense dichter, schrijver, kunstenaar. Zijn literaire erfgoed wordt beschouwd als het fundament van de moderne Oekraïense literatuur en de moderne Oekraïense taal. Hij woonde en werkte van 1829 tot 1831 in Vilnius. 

In Riga (Letland) en Tallinn (Estland) vind ik geen schrijversbeelden meer met boek.
Wel dit moderne beeld, voor de nieuwe Nationale Bibliotheek in Riga. De Bibliotheek is in 2014 geopend, prachtig gelegen aan de rivier Daugave, met uitzicht op het oude centrum van Riga. En we hebben geluk want dit kunstwerk is pas dit jaar onthuld.

Bij het kunstwerk staat deze tekst:
Divi Raiņi
Mākslas darbs tapis ar fonda Mākslai vajag telpu
Zuzānu ğimenes un Gunta Rāvja atbalstu
Autors: Aigars Bikše

Wat ongeveer betekent:
Twee rivieren
Kunstwerk gemaakt door de Stichting ‘Kunst heeft ruimte nodig’,
Zuzans-familie met ondersteuning van Gunta Rawa
Auteur: Aigars Bikše

Op een van de hoeken van het Vrijheidsmonument in Riga zitten deze twee lezende en schrijvende heren. Het Vrijheidsmonument (Lets: Brīvības piemineklis) is een beeld van een vrouw die drie sterren in de lucht houdt. De drie sterren staan voor Koerland, Lijfland en Letgallen, de drie delen van het Russische rijk waaruit het zelfstandige Letland is ontstaan. Het is gebouwd (1935) ter herdenking aan de Letse soldaten die zijn gesneuveld in de Letse Onafhankelijkheidsoorlog (1918-1920). 

In Tallinn vond ik alleen dit anonieme beeld: man met boek. Het staat op een van de grote huizen aan de straat Pikk.

Lezers en schrijvers uit Polska

Dit is Pater Jan Twardowski. Hij zat vaak in het plantsoentje aan de Krakowskie Przedmiescie, een van de hoofdstraten in Warschau. De nonnen uit het nabijgelegen klooster kwamen dan naar hem luisteren als hij z’n gedichten voorlas. Nu kan dat nog steeds, want als we het knopje indrukken naast zijn knie, draagt hij zijn gedichten voor. 

Verderop, bij de universiteit van Warschau, staat een standbeeld van ‘de student’: Pomnik Studenta. Hij zit er lekker op een bankje, de boeken binnen handbereik, maar nog niet opengeslagen – even nog van het zonnetje genieten voor hij moet studeren. De typische student…? Z’n buurvrouw is wel druk aan het studeren.

En dan is er in Warschau ook nog een beeld van Jan Karski. Hij is vooral een oorlogsheld. Als koerier van het verzet wist hij al in 1942 de Britse minister van Buitenlandse Zaken, en de Amerikaanse president Roosevelt in te informeren over het getto van Warschau en de vernietigingskampen. Maar ze geloofden hem (nog) niet. 
Al tijdens de oorlog schreef hij een boek hierover: Mijn bericht aan de wereld.

Tot slot nog een heilige: St. Benedictus staat op de Rynek Nowego Miasta, het stadsplein (Rynek) in de Nieuwe Stad (Nowe Miasto). Nieuw, omdat het later is gebouwd – 15e eeuw -dan het Rynek Starego Miasta, het plein in de Oude Stad (Stare Miasto) uit de 13e eeuw. 
Beide stadsdelen zijn in de Tweede Oorlog zeer zwaar beschadigd, er is dus nog maar weinig echt origineel in deze twee oude stadswijken.

Lezers als cadeau van de Sovjet Unie

In 1955 kreeg de Poolse bevolking een cadeau van de Sovjet Unie: een immens gebouw in Stalinistische stijl. Aanvankelijk heette het Jozef Stalin-paleis van Cultuur en Wetenschap (Pałac Kultury i Nauki – PKiN), maar in het kader van de destalinisatie werd Stalins naam verwijderd. Rondom het gebouw staan allemaal beelden, veel met een boek of een andere tekstdrager in handen. 

Op dit boek stond aanvankelijk ook Stalins naam, die is er later afgehaald. 

Het diner niet in alle (Baltische) Staten

Nog geen halve dag in Vilnius en missie al geslaagd: in de eerste boekhandel stond Vasarnamis su baseinu in een prachtig gebonden uitgave. 
De boekhandel verderop in de straat had Vakariene op voorraad. Twee boeken van Koch vertaald in het Litouws, een taal die door zo’n drie miljoen mensen wordt gesproken en gelezen. 

In Estland en Letland heb ik geen vertalingen van Koch kunnen vinden. Waarschijnlijk zijn de boeken niet vertaald in het Ests en het Lets. 

Finse vertalingen

In Finland is Koch echt populair. Pormestari (de vertaling van Greppel) stond al in het Fins in de boekwinkel.

En Lääkäri was in pocketuitgave leverbaar. Met een sticker van het immer populaire Illallinen. 

‘Opletten jij’: lezen in Rotterdam

Dit mannetje wordt de les gelezen door zijn buurman: ‘Opletten jij: kijk nou eens even wat daar staat, met je mooie brilletje op’. Het beeldje staat in de Laurenskerk in Rotterdam.

Naast de Laurenskerk staat het beroemde standbeeld van Erasmus, het oudste bronzen beeld van Nederland. Verderop, op de Coolsingel, staat dit moderne beeld van de geleerde: het komt niet uit de gietmal van een beeldhouwer, maar uit een 3D-printer.

Schattenspiel

Ze zit op een hek, in Rodenbach (Duitsland). We logeerden daar een paar dagen en tegenover ons huis zat ze, met haar boek, in de zon.
Het Schattenspeil is zo mooi.

En in Frankfurt staat dit beeld van drie heren die allemaal iets te maken hebben met boeken en lezen: Johannes Gutenberg, de uitvinder van de boekdrukkunst; Johannes Fust, advocaat, boekdrukker en uitgever; en Peter Schöffer, boekverkoper en uitgever.
Hier weinig Schattenspiel, alleen maar volle zon. 

 Roßmarkt in Frankfurt-am-Main – beeldhouwer Eduard Schmidt von der Launitz

Beeldenstorm in Breda

De beeldenstorm is flink tekeer gegaan in Breda. Overal onthoofde heiligen in en om de kerk. Zelfs deze twee houten tableau’s aan de kerkbanken zijn niet ontsnapt aan de beeldenwoede. De hoofden zijn weggevaagd, de rest van het tafereeltje is in takt gebleven. 

Lezende en schrijvende monnik,
Onze-Lieve-Vrouwekerk in Breda

Deze engel is het onheil bespaard gebleven, zij mocht haar mooie, zingende hoofdje behouden.